Sakk Usulü Nedir? Küresel ve Yerel Perspektif
Bir sabah iş yerinde kahvemi içerken birden aklıma takıldı: “Sakk usulü nedir?” Sakk kelimesi, her ne kadar çoğumuzun günlük hayatında sıkça duyduğu bir terim olmasa da, aslında hem tarihsel hem de kültürel olarak çok önemli bir yere sahip. Hani bazen, bir kavram duyduğunda önce yabancı gibi gelir, ama üzerine biraz düşündüğünde aslında her yerde karşına çıkar ve ne kadar yaygın olduğunu fark edersin ya… İşte Sakk usulü de tam böyle bir şey.
Bursa’da yaşıyorum ve burada bir çarşıda yürürken ya da bir dükkânı gezerken, bazen geçmişin izlerini daha yakından hissediyorum. Sakk usulü de işte bu izlerden biri. Ama bu terim sadece Türkiye’ye ait değil, dünyada da birçok kültürde farklı şekillerde karşımıza çıkıyor. Gelin, bu yazıda “Sakk usulü nedir?” sorusunu hem yerel hem de küresel açıdan inceleyelim.
Sakk Usulü: Klasik Tanım
Öncelikle, Sakk usulü dediğimizde, genelde akla gelen ilk şey “terzi usulü” gibi görünse de, aslında biraz daha farklı bir kavramdan bahsediyoruz. Türkçede, “sakk” kelimesi, fırınlarda ekmek pişirme yöntemi veya taş fırınlarda kullanılan bir pişirme tarzı olarak bilinir. Ancak aslında Sakk usulü, tarihsel olarak Osmanlı dönemine dayanan ve daha çok ticaretin içinde yer alan bir ödeme ya da borç ilişkisi usulüdür.
Bir anlamda, Sakk usulü, günümüz modern bankacılığından çok önce ticaretin yapıldığı yerlerde ödeme ve borç ilişkilerinin nasıl şekillendiğini gösteren bir modeldi. Osmanlı İmparatorluğu’nda, tüccarların birbirlerine olan borçlarını, belirli kurallar çerçevesinde ve çoğu zaman yazılı belge ile yaptıkları anlaşmalarla düzenledikleri bir sistemdi. Yani özetle, Sakk usulü, para transferi ve ticaretin daha güvenli ve düzenli bir şekilde yapılabilmesi için geliştirilmiş eski bir yöntemdi.
Küresel Perspektifte Sakk Usulü
Sakk usulü dünya çapında farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor. Örneğin, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da ticaretin geliştiği eski dönemlerden bu yana benzer ödeme ve borç ilişkilerini görmek mümkün. İslam dünyasında, özellikle Bankacılığın temelleri de Sakk usulü ile atılmıştı. Tarihsel olarak, Mekke ve Medine gibi önemli ticaret merkezlerinde, tüccarlar arasında yapılan anlaşmalar, bu tür yazılı ödeme belgeleriyle gerçekleştirilirdi.
Ayrıca, Osmanlı’dan önce de Batı’da, Orta Çağ’da, İtalyan bankacılığının temelleri de benzer şekilde Sakk usulüne dayanıyordu. Tüccarlar, birbirlerine güvenli ve yazılı ödeme belgeleri ile alışveriş yaparlardı. Bu süreç, modern bankacılığın gelişimine büyük katkı sağladı. Hatta günümüzde hala İslam finansal sistemlerinde benzer usuller kullanılmaktadır. Örneğin, “sakk” kelimesi, bazı Arap ülkelerinde hala banka çeklerinin ve güvenli ödeme yöntemlerinin bir parçası olarak kullanılıyor.
Sakk Usulü Türkiye’de Nasıl Görülür?
Tabii, burada önemli bir soru daha var: Peki Türkiye’de sakk usulü nasıl işler? Bursa gibi tarihi bir şehirde yaşarken, eski çarşıların sokaklarında yürürken, bazen bu gelenekleri bir şekilde hala yaşatıldığını hissediyorum. Mesela, Bursa’daki tarihi kapalı çarşıda esnafla yapılan ticaret bazen sanki eski zamanlarda yapılan anlaşmalar gibi. “Sakk usulü” demek belki artık kimseye fazla tanıdık gelmiyor ama ticaretin güvenli yapıldığı, karşılıklı güvenin ön planda olduğu bu eski yöntemler, modern dünyada hâlâ geçerli bazı alışverişlerde etkili olabiliyor.
Mesela, bazı geleneksel alışverişlerde, özellikle el sanatları yapan ustalar ve zanaatkârlar arasında, bir şeyin parası, iş bitmeden önce ödenmez. İyi niyetle yapılmış bir sözleşme ve yazılı anlaşma, işin tamamlanmasını bekler. Bu, bir anlamda sakk usulüne yakın bir ticaret biçimidir. Bugün birçok modern ödeme aracı olsa da, bazı köylerde veya küçük esnaflarda hâlâ el sıkışarak yapılan anlaşmalar var.
Kültürel Farklılıklar ve Benzerlikler
Dünyada Sakk usulü benzeri ödeme usulleri, bazen çok farklı kültürlerde farklı adlarla karşımıza çıkıyor. Arap dünyasında, örneğin “hawala” gibi eski bir ödeme sistemi de, temel olarak Sakk usulüne benzer bir yapıda çalışır. Hawala, bir kişinin başka birine borcunu, fiziksel olarak para göndermeden, sadece güven ilişkisi üzerinden ödeme yapmasına olanak tanır. Bu aslında, Sakk usulünün modern bir yorumudur ve hala birçok ülkede kullanılmaktadır.
Buna karşılık, Batı dünyasında, ticaretin başlangıcında benzer bir güven temelli ödeme şekli olsa da, daha çok yazılı sözleşmeler ve bankacılık sistemleri ön plana çıkmıştır. İtalya’da, özellikle Venedik’te, Orta Çağ’dan itibaren, bankacılıkla ilgili erken formlar gelişmişti ve bu da Sakk usulüne benzer bir ödeme biçiminin Batı’da yaygınlaşmasını sağlamıştı.
Sonuç: Sakk Usulü ve Gelecek
Sakk usulü, aslında tarih boyunca ticaretin, güvenin ve yazılı anlaşmaların ön planda olduğu her toplumda karşımıza çıkmış ve gelişmiştir. Küresel anlamda farklı kültürlerde, benzer temeller üzerine inşa edilmiş bu sistem, modern bankacılıkla şekil değiştirmiş olsa da, köken olarak çok derinlere dayanır.
Günümüzde, banka havaleleri, dijital ödeme sistemleri ve diğer finansal işlemler her ne kadar daha karmaşık hale gelmiş olsa da, Sakk usulü gibi geleneksel yöntemlerin etkileri hala devam ediyor. Özellikle güvenli ticaret ve borç ilişkilerinin düzgün bir şekilde yönetilmesi konusunda, eski usullerden ilham alarak günümüz dünyasında da yeni çözümler üretmek mümkün.